h1

ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

24/10/2011

.

.

.

ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Το μεγαλύτερο μέρος της θρησκευτικής παιδείας στην Ελλάδα δινόταν έξω από τα σχολεία, στο σπίτι και στη δημόσια ζωή. Το παιδί μάθαινε τους συνηθισμένους τελετουργικούς τύπους τους προσαρμοσμένους σε κάθε ιδιαίτερη θεότητα ή περίπτωση, συμμετέχοντας το ίδιο σ’ αυτούς. Τα θρησκευτικά του καθήκοντα ασκούνταν και ενισχύονταν από τις γιορτές και τα ιερά τραγούδια και χορούς που κάτεχαν πολύ μεγάλη θέση στην ελληνική ζωή. Σε μια θρησκεία όπως η ελληνική, που ήταν κυρίως ζήτημα πράξεων και τελετουργιών, υπήρχε πολύ μικρό δογματικό μέρος για να μάθουν τα παιδιά• καμία κατήχηση και καμιά ξεχωριστή διδασκαλία δεν ήταν αναγκαία. Το δόγμα το συνθέτανε οι μύθοι που κυκλοφορούσαν για τους διάφορους θεούς και ήρωες• και υπήρχαν τόσες παραλλαγές αυτών των μύθων ώστε η γένεση άλλης θρησκείας ήταν σχεδόν αδύνατη.
Έτσι όπως ήταν η ελληνική θρησκεία, που αποτελούνταν από πολυποίκιλους και συχνά αντιφατικούς μύθους, διαφυλασσόταν μέσα στην ελληνική ποίηση, έτσι ώστε τα περισσότερα από τα ποιήματα έγιναν ιερά βιβλία που κάθε θρησκευόμενος τα θεωρούσε ένθεα. Αυτή η ιερή φιλολογία, όπως έχουμε δει, ήταν το κύριο θέμα μελέτης στα πρωτοβάθμια σχολεία στην Αθήνα, όπου τη διάβαζαν, την έγραφαν, την μάθαιναν απ’ έξω. Στη Σπάρτη το σύνολο σχεδόν της φιλολογικής και της πνευματικής παιδείας αποτελούνταν από ιερά τραγούδια προς τιμή θεών και ηρώων. Οι μύθοι ήταν το πιο ουσιαστικό μέρος της πρωτοβάθμιας παιδείας στην Ελλάδα.
Για να καταλάβουμε τη στάση των θεωρητικών της εκπαίδευσης προς τους μύθους αυτούς που διατρέχουν το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής ποίησης, είναι ανάγκη να κατανοήσουμε πόσο δέος και σεβασμό τρέφανε για τους ποιητές και ειδικά τον Όμηρο και τον Ησίοδο. Κάθε λέξη τους θεωρούνταν εμπνευσμένη και αυστηρά αληθινή η αυθεντία τους ήταν αναμφισβήτητη. Στις αρχές του έκτου αιώνα ένας νόθας στίχος στην Ιλιάδα αποτέλεσε το κύριο επιχείρημα για την αθηναϊκή απαίτηση πάνω στο νησί της Σαλαμίνας. Ο Γέλωνας, ο τύρρανος της Συρακούσας, όταν ελληνική πρεσβεία στάλθηκε, για να του ζητήσει βοήθεια κατά των Περσών, απάντησε πως θα έδινε βοήθεια, αν του παραχωρούσαν την αρχηγία των ελληνικών στρατευμάτων. Όμως οι Σπαρτιάτες του αρνήθηκαν, επειδή, κατά τα λεγόμενα του Σπαρτιάτη αποσταλμένου, ο Αγαμέμνονας θα αναστέναζε, αν άκουγε κάτι τέτοιο. Και επειδή ο Όμηρος είχε πει πως ένας Αθηναίος ήταν καλύτερος άνδρας στο να κατευθύνει και να διοικεί ένα πλήθος, αυτό ήταν αιτία, για την οποία οι Αθηναίοι θα απαιτούσαν την αρχηγία, αν οι Σπαρτιάτες την απεμπολούσαν, για να την πάρει ο Γέλωνας.
Το γεγονός πως τέτοια επιχειρήματα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν δείχνει σε πόσο σεβασμό είχαν τον Όμηρο: τον θεωρούσαν σαν τον άριστο και τον πιο θείο από τους ποιητές. Οι θαυμαστές του διαβεβαίωναν ότι είχε διαπαιδαγωγήσει την Ελλάδα και ότι τα έργα του ήσαν πηγή κατάλληλης παιδείας για τον όλο τρόπο ζωής. Ειδικότερα λέγανε πως «ο θείος Όμηρος είχε τιμή και δόξα από αυτό από το ότι δηλαδή δίδαξε πράγματα χρηστά, τις παρατάξεις, τα ανδραγαθήματα, τους εξοπλισμούς των ανδρών». Θα ήταν άστοχο να υποστηρίξουμε ιδιόρρυθμες απόψεις σαν αυτές του Πλάτωνα. Όλοι είχαν τα αγαπημένα τους κομμάτια από τον Όμηρο. Του Σωκράτη ήταν: «Κάνε στους αθάνατους θεούς ιερουργίες κατά τη δύναμή σου». Δεν ήταν ανήκουστο προσόν να ξέρει κανείς όλη την Ιλιάδα και την Οδύσσεια απ’ έξω. Έπαιρναν από αυτές ηθικά διδάγματα. Έτσι η ιστορία της Κίρκης ήταν μια προειδοποίηση κατά της ακολασίας. Η Κίρκη έκανε τους συντρόφους του Οδυσσέα γουρούνια μέσα από την απληστία τους στις ηδονές του τραπεζιού• ο Οδυσσέας ο ίδιος, από συμβουλή του Ερμή και δική του αυτοσυγκράτηση σε τέτοια ζητήματα, γλίτωσε από αυτή τη μοίρα.
Με τον καιρό, πάντως, η υψηλότερη ηθική των Ελλήνων πνευματικών ηγετών εξεγέρθηκε κατά της χθαμαλής ηθικής, να μη λέει τίποτε περισσότερο για πολλά από τα μυθολογικά τα ενσωματωμένα στους ποιητές. Ο Ξενοφάνης άρχισε την επίθεση: «Όλα όσα είναι ψόγος και όνειδος για ανθρώπους στους θεούς τα ανέθεσαν ο Όμηρος κι ο Ησίοδος, να κλέβουν, να μοιχεύουν και να αλληλοαπατιούνται». Ο Ηράκλειτος δήλωνε πως ο Όμηρος άξιζε ένα χέρι ξύλο. Ακόμα και ο ευσεβής Πίνδαρος προσπάθησε να αλλοιώσει κάποιους μύθους, για να ακολουθήσουν τη δική του ηθική και ο Αισχύλος αγωνίζεται σκληρά για ένα υποβόσκοντα μονοθεϊσμό. Την επόμενη γενιά ξέσπασε η θύελλα: αφυπνισμένη η διανόηση, αναθρεμμένη από τους Σοφιστές και τους φιλοσόφους απομακρύνθηκε από τις τερατολογίες της Θεογονίας. Η τραγωδία, με το να φέρνει τη μυθολογία μπροστά στα μάτια, είχε κάνει την αδυναμία της πιο εμφανή. Οι έρευνες των μεταγενέστερων ιστορικών στη συγκριτική μυθολογία είχαν υπονομεύσει τις βάσεις της πίστης. Ο Ηρόδοτος είχε βρει πως ένας θεός με το όνομα Ηρακλής είχε αναγνωρισθεί στην Αίγυπτο 17000 χρόνια πριν από τον καιρό του• επομένως ο Έλληνας Ηρακλής, μόνο έξι αιώνες πριν την εποχή του ιστορικού, πρέπει να είναι κάποιος άνθρωπος με το ίδιο όνομα. Ο ορθολογισμός άρχισε να δεσπόζει στη μυθολογία: ο Θουκυδίδης προσπάθησε να εφαρμόσει επιστημονικές μεθόδους για τον Τρωικό Πόλεμο κάνοντας, για παράδειγμα, τη διάρκειά του να οφείλεται στη δυσκολία να αποκτηθούν προμήθειες για ένα τόσο μεγάλο στράτευμα. ο ορθολογισμός του Ευριπίδη είναι πασίγνωστος. Ο Μητρόδωρος, ένας μαθητής του Αναξαγόρα, θεώρησε τους θεούς φυσικές δυνάμεις και ποικιλίες της ύλης, επινόηση χρησιμοποιημένη κιόλας από τον Εμπεδοκλή σαν ποιητική άδεια. Με τον ίδιο τρόπο ο Σωκράτης ερμηνεύει ορθολογικά το μύθο του Βοριά στο Φαίδρο, όπου ο Πλάτωνας αναφέρει ότι οι σοφοί δεν πιστεύουν τέτοιες ιστορίες• όμως ο Σωκράτης ήταν πάρα πολύ απασχολημένος με τη μελέτη της δικής του προσωπικότητας για να αντικρούσει όλα αυτά τα πολυάριθμα ζητήματα, έτσι δέχεται τη συνηθισμένη πίστη. Οι υπερασπιστές του Ομήρου, οδηγημένοι από τον Μητρόδωρο και τον Στησίμβροτο, προσπαθούσαν να τον ερμηνεύσουν αλληγορικά, δηλώνοντας ότι και οι χειρότεροι μύθοι είχαν ένα ηθικό νόημα κατά βάθος. Οι αλληγορίες ήσαν συχνά φαιδρές:
.
.
Συνέχεια στο κείμενο ΕΔΩ
.
.
.

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: